Pet Şişe
AY'A UZAKLIK
384.400 KM
UZAY 101

Günde 16 gün doğumu: istasyonda saat kaç?

UZAY 101 BÖLÜM 15 2026-08-27
4 BİRİNCİL KAYNAK · DENETLENDİ

Uzay İstasyonu Dünya'yı her 90 dakikada bir dolanır; mürettebat 24 saatte 16 gün doğumu görür. Peki ne zaman uyurlar? Cevap güneşte değil, Londra'daki bir saatte.

BÖLÜMÜ INSTAGRAM'DA İZLE ↗
PAYLAŞLINKEDINXWHATSAPPE-POSTA

Uluslararası Uzay İstasyonu yaklaşık 28.000 km/sa hızla [K2] Dünya'nın çevresinde döner ve bir turu yaklaşık 90 dakikada tamamlar [K1]. Aritmetik basit: 24 saatte on altı tur, yani mürettebat için 16 gün doğumu ve on altı gün batımı [K1]. Sayı etkileyici; reel'in kancası da bu sayıyla açılıyor. Ama bu bölümün asıl derdi sayının kendisi değil, sayının ardından gelen soru: bir günde on altı kez güneş doğuyorsa, «sabah» ne zamandır? İnsan ne zaman yatar, ne zaman kalkar, «bugün» dediği şey nerede başlar?

Bu soruyu ciddiye almak gerekiyor, çünkü insan bedeni milyonlarca yıl boyunca tek bir güneşe göre ayarlandı. Işık gelince uyanır, karanlık çökünce yavaşlar. Yörüngede bu sinyal bozulur: pencereden bakan biri, bir fincan kahve içecek kadar sürede gündüzden geceye, sonra yeniden gündüze geçer. Güneşi «sabah» işareti olarak kullanmak imkânsızdır.

Güneşe bakmazlar

Cevap, pencereden görünen güneşte değil. İstasyonun saatleri Greenwich ortalama saatine — bugünkü adıyla eşgüdümlü evrensel zaman, UTC — ayarlıdır [K2]. Mürettebat, ufukta kaç kez güneş doğarsa doğsun, Londra'daki bir saatin söylediği günü yaşar: sabah o saate göre başlar, çalışma programı o saate göre akar, akşam o saate göre biter. Yılbaşı bile o saate göre kutlanır; NASA'nın istasyon günlüğü, 2020 yılının son gününde ekibin yeni yıla Greenwich'e göre gece yarısı girdiğini yazar [K2]. Aynı yazı, mürettebatın o gün yeni yılı on altı kez «görme» fırsatı bulduğunu da ekler — her turda bir gün batımı, her turda bir gün doğumu; ama takvimde yalnız bir yılbaşı [K2].

Bu yalnız bir gelenek değil, bir mühendislik kararıdır. İstasyonu Houston, Moskova, Köln ve Tsukuba'daki kontrol merkezleri birlikte yönetir; her biri kendi saat diliminde yaşar. Ortak tek bir referans olmazsa, «deney saat onda başlayacak» cümlesi dört ayrı anlama gelir. Greenwich, kimsenin yerel saati olmadığı için herkesin saati olur. Kameralar bile bu saate eşitlenir ki çekilen her görüntünün zaman damgası yeryüzündeki kayıtlarla birebir eşleşsin.

Beden saati kolay ikna olmaz

Saati Greenwich'e çevirmek kolaydır; bedeni çevirmek değil. NASA'nın uyku araştırmaları, istasyon mürettebatının günde on altı gün doğumu görebildiğini ve bunun vücudun doğal 24 saatlik düzenleyicisini — sirkadiyen ritmi — bozan etkenlerden biri olduğunu açıkça belirtir [K3]. Aynı belge, sirkadiyen uyumsuzluğun ve uyku eksikliğinin hem kısa hem uzun süreli uçuşlarda görüldüğünü, yorgunluk kaynaklı hatalara ve uzun vadeli uyku kaybına yol açabildiğini yazar [K3].

Bu yüzden uyku, istasyonda kendi hâline bırakılan bir şey değil, planlanan ve yönetilen bir iştir. NASA uzmanları mürettebat için — ve ilginç biçimde, yeryüzünde vardiyalı çalışan Görev Kontrol personeli için — doğal ritmi destekleyecek araçlar geliştirmiştir: uyku programları, ışık düzeni, kısıtlamalar [K3]. Yani istasyondaki «gece», pencerenin dışında değil; bir programın içinde yaşar.

Duvara bağlı uyku

Yerçekimsiz ortamda «yatmak» kelimesi anlamını yitirir; yatak yoktur, çünkü üstüne düşülecek bir yer yoktur. Mürettebat bunun yerine bir uyku kabinine çekilir ve kabinin duvarına tutturulmuş uyku tulumuna girip kemerle sabitlenir [K3]. Tulum olmasa, uyuyan insan gece boyunca modülün içinde süzülür, bir havalandırma ızgarasına ya da bir koridorun ortasına sürüklenir; duvara bağlı olmak, yörüngedeki en sıradan rahatlıktır. Yastık yoktur, çünkü baş hiçbir yere düşmez; kollar serbest bırakılırsa göğsün önünde kendiliğinden yükselir. Pek çok astronot ilk gecelerde tam da bu yüzden zor uyuduğunu anlatır: beden, altında bir yatak hissetmeden «yatıyorum» sinyalini vermez.

Nisan 2021 itibarıyla istasyonda bu türden 7 kalıcı uyku kabini vardır [K4]. Her biri tek kişiye aittir ve küçük bir mahremiyet cebi sunar: uyumak, çalışmak, ailesiyle konuşmak, bir süreliğine kimseyi görmemek için [K4]. Kalabalık dönemlerde — ekip değişimi sırasında — kabin sayısı yetmez ve yeni gelenler geçici yerlerde uyur; NASA'nın ekip değişimi rehberi bu düzenlemeyi de anlatır [K4].

Kapanış: gün doğar, kimse kalkmaz

Bölümün son cümlesi bir şaka gibi duruyor ama tam olarak durumu anlatıyor. Dışarıda, her doksan dakikada bir, Dünya'nın kavisi üzerinde güneş yeniden doğar. İçeride, saat Greenwich'e göre gece ise, kimse kalkmaz. Yörünge mekaniğinin insan üzerindeki en somut sonucu budur: gökyüzü artık takvim değildir; takvim, duvardaki saattir.

Pet Şişe'nin bu bölümde anlatmaya çalıştığı şey de bu. Uzay, büyük sayıların olduğu kadar küçük alışkanlıkların da yerinden oynadığı bir yer. «Sabah» kavramını bile yeniden tanımlamak gerekiyor.

Bir de reel'in kurgusu hakkında bir not. Bu bölüm, kancada sayıyı açıkça veren bir deneme: on altı gün doğumu daha ilk saniyede ekranda. Geçen haftaki analizimiz, sayıyı kancada tüketen bölümlerin izleyiciyi erken kaybettiğini göstermişti; bu kez sayı kancada kalıyor, ama asıl soru — «peki ne zaman uyurlar?» — bilerek sona saklanıyor. Cevabın merakı bölümün ortasına kadar açık tutup tutmadığını, yedinci günün sonunda yine rakamlarla paylaşacağız. Rakamlar saklanmaz.

Sıradan bir şişe. Altında itki var.

Kaynakça

Bu yazıdaki her sayı aşağıdaki birincil kaynaklara bağlıdır. İkincil kaynak (haber, ansiklopedi, blog) kullanılmamıştır.

PAYLAŞLINKEDINXWHATSAPPE-POSTA
← UZAY 101